این جامه سیاه فلک در عزای کیست
سیاه پوشی در فرهنگ شیعه

از نظر فقهي، آنچه از روايات استفاده ميشود، مکروه بودن پوشيدن لباس سياه در نماز و غيرنماز است و از حد کراهت تجاوز ننموده است. نکتهاي که قابل توجه ميباشد اينکه عدهاي از فقها قائلند که پوشيدن لباس سياه در عزاداري امام حسين(ع) از اين حکم کراهت مستثني است، علت عدم کراهت را اين گونه بيان کردهاند که پوشيدن لباس سياه در ايام وفات ائمه(ع) خصوصاً در ايام محرم و صفر، در حقيقت اظهار مودت و محبت به ساحت مقدس اهل بيت(ع) است. شيعيان و محبان آن بزرگواران با به تن کردن جامه سياه، حزن و اندوه خود را ابراز کرده و به سفارش ائمه(ع) که فرمودهاند: شيعيان در حزن ما محزونند، عمل ميکنند.
به علاوه اين سياه پوشي، خاصيت سازنده ديگري به نام احياي امر اهل بيت(ع) دارد که مطلوب و محبوب آن ذوات مقدس است که فرمودند: «رحم الله من احيا امرنا» يعني مشمول رحمت حق باد، کسي که امر ما را احيا کند.
از نظر تاريخ، چنانکه مورخان نوشتهاند، بعد از واقعه جانسوز عاشورا، زنان خاندان رسول الله(ص) اولين کساني بودند که تا يک سال لباس سياه به تن داشتند. در طول تاريخ نيز پوشيدن لباس سياه در عزاداري اهل بيت(ع) به صورت يک سنت ارزشمند در بين شيعيان و محبان رايج بوده است.
بنابر اين پوشيدن لباس سياه در ايام سوگواري ائمه(ع) خصوصاً در دو ماه محرم و صفر نه تنها کراهت ندارد بلکه از آن جهت که اظهار همدردي با آن ذوات مقدس و احياي امر ايشان ميباشد، داراي فضيلتي بس بزرگ است.
قرآن و روايات، دوستي خاندان رسول اکرم (ص) را بر مسلمانان واجب کردهاند. دوستي لوازمي دارد و محب صادق کسي است که شرط دوستي را - چنان که بايد و شايد - به جاي آورد . يکي از مهمترين لوازم دوستي، همراهي و همدلي با دوستان در غمها و شاديها است. از اين رو، احاديث بر برپايي جشن و سرور در ايام شادي اهل بيت(ع) و ابراز حزن و اندوه در مواقع سوگ آنان تاکيد ورزيدهاند.
حضرت علي(ع) ميفرمايد: شيعه و پيروان ما در شادي و حزن ما شرکت دارند؛ امام صادق(ع) نيز فرمود: «شيعتنا جزء منا خلقوا من فضل طينتنا، يسوؤهم ما يسوءنا ما يسرهم ما يسرنا...؛ شيعيان ما پارهاي از خود ما بوده و از زيادي گل ما خلق شدهاند، آنچه ما را بدحال يا خوشحال ميسازد، آنان را بدحال و خوشحال ميگرداند.»
بدون ترديد منشأ برپائى مجالس عزادارى همان پيوند ذاتى و الهى ولايت ائمه است كه خداوند ميان اهل بيت و شعيان برقرار ساخته است كه در روايت ذيل خاطر نشان شده است:
إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى اطَّلَعَ إِلَى الْأَرْضِ فَاخْتَارَنَا وَاخْتَارَ لَنَا شِيعَةً يَنْصُرُونَنَا وَفْرَحُونَ لِفَرَحِنَا وَيَحْزَنُونَ لِحُزْنِنَا وَيَبْذُلُونَ أَمْوَالَهُمْ وَأَنْفُسَهُمْ فِينَا أُولَئِكَ مِنَّا وَاِلَيْنا.
خداوند متعال به زمين توجه كرد؛ ما را برگزيد و براى ما پيروانانى را برگزيد كه ما را يارى مىكنند و در شادى ما شادمان و در حزن ما اندوهناكاند و اموال و جانشان را در راه ما بذل مىكنند؛ آنها از مايند و نزدما [بر مىگردند.]
بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ج10 ص114

اما چرا لباس و پوشش سياه؟
يکي از خواص و آثار رنگ سياه، آن است که اين رنگ به صورت طبيعي، رنگي حزنآور و دلگير و مناسب عزا و ماتم است. از همين رو، بسياري از مردم جهان از اين رنگ براي اظهار اندوه در مرگ دوستان و عزيزان خود سود ميجويند. البته انتخاب رنگ سياه در ايام سوگواري، علاوه بر نکته فوق، علتي منطقي-عاطفي نيز دارد. آن که در ماتم عزيزان خويش جامه سياه ميپوشد و در و ديوار را سياهپوش ميکند، با اين عمل ميخواهد بگويد و بفهماند: عزيز از دست رفته، مايه روشني چشم و فروغ ديدگانم بود و دفن پيکرش در دل خاک به سان افول ماه و خورشيد در چاه مغرب، پهنه حيات و زندگي را در چشمم تيره و تار ساخته و زمين و زمان را در سياهي و ظلمت فرو برده است. اين مطلب شواهد گوناگون دارد. حضرت زهرا (س) هشت روز پس از رحلت حضرت رسول (ص)، بر مزار آن حضرت فرياد برآورد: «اي پدر، تو رفتي و با رفتن تو دنيا روشني هاي خويش را از ما برگرفت و نعمت و خوشياش را از ما دريغ کرد. جهان، به حسن و جمال تو، روشن و درخشان بود [ولي اکنون با رفتن تو] روز روشن آن سياه گشته و تر و خشکش حکايت از شبهاي بس تاريک دارد . . . و حزن و اندوه، همواره، ملازم ماست...»

سابقه سياه پوشي در ایران
شواهد فراواني در متون کهن ايراني وجود دارد که سياهپوشي را نشان ماتم و اندوه قلمداد کرده است. شاهنامه فردوسي که بيانگر فرهنگ و تمدن کهن ايران است، از مواردي که جامه سياه را نمود عزا و غم تلقي کرده، آکنده مينمايد. وقتي رستم به دست برادرش، شغاد، ناجوانمردانه کشته شد، با اين بيت روبرو ميشويم:
به يک سال در سيستان سوگ بود همـــــه جامه هاشان سياه و کبود
در عصر ساسانيان، هنگامي که بهرام گور در گذشت، ولي عهدش يزدگرد سياه پوشيد:
چهل روز سوگ پدر داشت راه بپوشيد لشگر کبود و سياه
وقتي فريدون در گذشت نيز بازماندگان و سپاهش جامه سياه پوشيدند:
منوچــــهر يک هفـــــته با درد بود دو چشمش پر از آب و رخ زرد بود
سپاهـــــش همه کــرده جامه سياه توان گـــــشته شاه و غريوان سپاه
در کتب تاريخي گزارش شده است که عرب، در مواقع مصيبت، جامه خويش به رنگ سياه ميکرد. در عصر پيامبر (ص) پس از پايان جنگ بدر که 70 تن از مشرکان و قريش به دست مسلمانان بر خاک هلاکت افتادند، زنهاي مکه در سوگ کشتگان خويش جامه سياه پوشيدند.
پس شواهد تاريخي و ادبي نشان ميدهد، رنگ سياه از دير باز در ميان بسياري از ملل و اقوام نشان عزا و اندوه بوده است. اين امر به ايران يا دوران اسلام اختصاص ندارد و اعراب پيش از اسلام، ايرانيان و يونانيان باستان در عزا جامه سياه يا کبود ميپوشيدند.

1- در جنگ احد كه 70تن از مسلمانان شهيد شدند ، زنان مسلمان- ازجمله امّ سلمه- در سوگ شهيدان جامه سياه در بركردند.( سيره ابن هشام : 3/159)
2- ابو نعيم اصفهاني نقل ميكند: هنگامي كه خبرشهادت امام حسين(ع) به امّْ سلمه رسيد، د رمسجد پيامبر (ص) قبّه اي سياه زد و جامه سياه پوشيد. (عيون الاخبار از عماد الدين ادريس قريشي /109)
3- اسماء بنت عميس، پس از جنگ موته در عزاي همسر خويش« جعفر طيّار» لباس سياه پوشيد.( مجمع الزوائد هيثمي : 3/16)
4- يكي از فرزندان امام زين العابدين(ع) نقل ميكند كه پس از شهادت امام حسين(ع)، زنان بنيهاشم در ماتم آن حضرت لباسهاي سياه و جامههاي خشن پوشيدند و هرگز از سرما شكايت نميكردند و پدرم عليّ بن الحسين(ع) به علّت (اشتغال آنها به) مراسم عزاداري براي ايشان غذا درست ميكردند.( محاسن برقي / 420ح195، بحارالانوار: 45/188)
5- هنگامي كه يزيد، اهل بيت رسول خدا را طلبيد و آنان را ميان ماندن در شام و برگشتن به مدينه مخيّر نمود، گفتند: «ما بيش از هر چيز دوست داريم كه براي امام مظلوم مجلس ماتم و عزا برپا كنيم وگريه و زاري كنيم.
يزيد گفت: آنچه ميخواهيد انجام دهيد. آنگاه خانههايي را براي آنان مهيّا ساخت، پس از زنان بني هاشم و طائفه قريش كسي باقي نماند، جز اينكه (به نشانه عزاداري ) براي حسين(ع) لباس سياه پوشيدند، و به مدت هفت روز براي آن حضرت ندبه و زاري كردند.( منتخب طريحي : 2/482، بحارالانوار: 45/196)
6- پس از خطبه تاريخي امام سجّاد(ع) در مسجد جامع دمشق، منهال برخاست و گفت: چگونه هستي اي فرزند رسول خدا؟ امام سجاد(ع) فرمود: چگونه ميشود حال كسي كه پدرش به قتل رسيده باشد و اهل و عيالش اسير شده باشند؟ همانا من و اهل بيتم لباس عزا پوشيدهايم و پوشيدن لباس نو برما روا نيست. (مقتل ابي مخنف / 217، ناسخ التواريخ، زندگي امام سجاد عليه السلام)
7- سليمان بن راشد از پدرش نقل ميكند كه امام سجاد(ع) را ديدم که جبهاي جلو باز و سياه رنگ و طيلساني کبود رنگ پوشيده بود.
اين شيوه از سوي ديگر ائمه(ع) و بزرگاني چون ام سلمه، مختار ثقفي و سيف بن عميره نخعي کوفي جريان داشته و در عصر غيبت تا کنون تداوم يافته است. (كافي: 6/449، وسائل: 5/34 ب 18 احكام ملابس، حديث دوم)
8- نعمان بن بشير هنگامي كه خبر شهادت امام حسين(ع) را به گوش اهالي مدينه رسانيد، همه مردها سياه پوشيدند و فرياد و ناله سردادند. ( مقتل ابي مخنف/222)
9- سيف بن عميره، صحابي بزرگ امام كاظم(ع) در سوگنامه خود ميگويد:
والبس ثياب الحزن يوم مصابه ما بين اسود حالك او اخضر
در روز شهادت آن حضرت ( روز عاشورا ) جامههاي عزا بر تن كن، يا به رنگ سياه تند و يا سبز سير (منتخب طريحي: 2/437)

اينك رواياتي كه حاكي از قول يا عمل معصوم ميباشد:
1- اصبغ بن نباته گويد: بعد از شهادت مولاي متقيان اميرالمؤمنان(ع) وارد مسجد كوفه شدم، ديدم كه حضرت حسن و حسين(ع) جامه سياه به تن كرده بودند.
2- بعد از شهادت اميرالمؤمنين علي(ع)، عبدالله بن عباس به سوي مردم بيرون آمد و گفت: اميرالمؤمنين از ميان ما رفت و براي خود جانشيني گذاشت كه اگر دوست داريد به سوي شما بيرون آيد، وگرنه كسي را بر كسي (اجباري) نيست. مردم به گريه افتادند و گفتند: بيرون آيد، پس امام حسن(ع) در حالي كه جامههاي سياه پوشيده بود به سوي مردم بيرون آمد و براي آنان خطبه خواند. (سياه پوشي درسوگ ائمّه نور/233به نقل از رساله آيت الله مامقامي)
4- بعد از شهادت امام حسين(ع) فرشتهاي از فرشتگان بهشتي بر درياها فرود آمد و بالهاي خود را بر فراز آن گسترد و سپس شيههاي كشيد و گفت: «اي اهل درياها جامه عزا برتن كنيد كه فرزند رسول خدا (ص) را سر بريدند. (بحارالانوار : 45/221)
5- سكينه دختر امام حسين(ع) خطاب به يزيد گفت: ديشب خواب ديدم كه... خادم بهشتي دستم را گرفت و داخل قصر نمود. آنجا با پنج بانوي بزرگ و نوراني روبرو شدم كه در ميان آنها زني بزرگوار و نورانيتر از همه به چشم ميخورد كه موي پريشان كرده و لباس سياه پوشيده بود و در دستش پيراهني خون آلود...او فاطمه زهرا(س) بود. (بحارالانوار: 45/195)
6- امام حسن عسگري(ع) در اوصاف روز نهم ربيع فرمودند:
« يَوْمَ نَزْعِ السَّوادِ» «روز بيرون آوردن جامههاي سياه است.» (مستدرك: 3/326 ب 48 از احكام ملابس ح 30)
علاقهمندان میتوانند به لینک زیر مراجعه کنند
وقتي حيات خلوت دلها، پرشده است از ازدحام "روزمرگي"، جا براي خدا هم تنگ ميشود! بايد جايي ميساختيم، شبيه خانۀ شيشهاي ماهيها، که گاهي دل تنگمان را مثل ماهي قرمز لغزاني از تنگ سينه بيرون آوريم و هجرت کنيم به آبي زلالش!